güneş doğudan batıya yürür. sabahın yine doğuda görünür. iman ettim dünya yuvarlak. karadan doğuya yürüyeceğime batıya yelken şişirsem yine hindistan' a varırım. zümrüt. baharat. ipek. floransa pazarında ölü eşek fiyatına satsam nafakayı düzeltirim. bitsin fakruzaruret. gelsin paralar.

iyi de, beyle yuvarlak hesaba hangi tüccar kıralı ikna edeceksin ? portekiz, venedik, cenoa, ingiltere, fıransa dolanır gariban kolombo. bulduğu nakışlı kapıyı tıkılar. öpmediği etek, asılmadığı eğer kalmaz. aman gemi canım tayfa üç ay vade kıraldan müsaade deyip amir memur kimi görse güneşin yolunu izlemekten ibaret harika rantiye fikrini anlatır. yazık kimseyi ağuna düşüremez. yok mu şu alemde aklı servetine müsavi kıral düşünürken aklına istambul gelir. denemekten zarar gelmez şiarıyla istambul yoluna koyulur.
 
istambul o sıra bizatihi tıraşlı pırlanta gibi şeherdir. ne arasan hepsi mevcut mucizedir. kolombo galata batağında az debelenip müntesip kapı kullarına tamam yeter ölçüsünde yedirip içirmekle ayar verdikten sonra nihayet huzura kabul edilir.
 
sultan meclisi görünürde müsteşar müşavir vezir ker fer sahibi amirden ibarettir. bunlar birbirlerile memleket halinden hasbihal ederler. olur a herhangi ferman iktiza edende içlerinden biri kafese sürünerek yaklaşır, emrişahaneye vaziyeti usul ve sakin arzederler. berj namile bilinen afyonlu lokumun lezzetine ziyadesile kapılmış, kendisi yetmemiş meclisin serin şerbetine de keyfin şurubundan katmış sultanın en büyük eğlencesi bunların sarhoş sarsak halini izlemekten ibarettir. çin çene perukası elinde kel hindiye benzeyen bir kılıksız kefere, kolombo, şimdi kıyakların meclisine büyük keşfini anlatmaktadır. baharat yolunu kısa etmek imkanı vardır, emrine bir iki gemi verilirse bunu isbat edecektir.
 
kolombo saray adetine uymak derdile ikram edilen lokumdan bir iki tadıp üstüne ik tas şerbetten içtikten sonra fevkalade virajlı dil döktüğü, ancak meramını kifayetsiz mütercim eleğinden bir türlü geçiremediği bu an hakikaten çok hazindir. bana gemi verin. nasıl gemi, güzel mi beğendin mi ? çok beğendim. hani bunun yemi, hem hani atı nerede ? ne atı. iki katı üç katı.. gibi ancak kıdemli keşlerin içinden çıkacağı berraklıkta geçen görüşme kolombo' yu iptal edip aptala çevirmiş, bir yandan bu şapşallık hali fevkalade hoşuna gitmiştir. ne var ki hayalden hayata döndüğü kısa duraklarda şimdi sultanın huzurunda deli gibi dönen aldım gemiyi şimdi verdim tuttum bu gemiyi çok sevdim oyunundan gerçeğe dönmek, hakiki bir gemiye kavuşmak mümkün görünmemektedir. hırsın ihtirasın açlığın kırılan hayale tazyiki dayanılır gibi değildir. emrişahaneden arzum sefil nefsimile aziz hizmetinizi görmeğe yepelek yelkenli azimkar tayfa nefer kafi kumanya pusla usturulab harta ve sair alat lutfedin. sebep ? garbi istikametten hindistan' a gidelim. çin' e gidelim. niye ? alış veriş ederiz. sonra ? geri döneriz. iyi ya. işte şimdi hepimiz burdayız gibi tuluat tafsilatila sürüp giden tantanayı ayık bir katip fısır fısır kaydetmişse de bu nevi kuyudat zinhar kellemi götürür. iyisi mi kaybedeyim gitsin. kim görecek kim bilecek deyip varakayı anında bumburuş yoketmiştir.

osmanlı dereboyuna devrilen kavağın kaç dalı, üstünde kaç yaprağı var ise onu bile yekten sayıp bir kenara yazmış ama kolombo' yu nasıl yazmamış diyen saf müverrihler yazık ki afyon belasının insanlık tarihi boyunca hangi bin belki onbin tahribata sebep fevkalade azim tesiratından bihaberdir. osmanlı tarihinin nadir bir numunesi, yazık kaydı akim kalan yegane vaka kolombo' nun sultan kapısından gemi dilendiği, gemi yerine afyon ziftlenip eli boş berduş tırıs tertip memleketine döndüğü işte bu sahneden ibarettir efendim.

deli süvari elde pala yek yeldir yepelek gömlek dilde lafzırabbani allah allah kuşkırlanguç gibi kavi yardırıyor, bunların on yüz beşyüz yalım kılıç üzerine gelmesinin kükürtlü tesiri şimdinin benzinli avcı uçaklarının şura bura şıpınişi humbara bomba serpmekle şeheri canhıraş yahut cepheyi hurdahaş etmesinden daha az değildir. beyle kıvrak harbetmesi iyi güzel, taze devlet tez zamanda peçeteye düşen yağ damlasi gibi genişliyor. öte yandan numune piyade mevcudu olmadığı için ayağını toprağa basamiyor, yayıla yaslana devlet olamıyorsun. bu durumda çaresiz yazın gavura yağmayı verip kışın şu harika balkan tarlasını nadasa bırakıyorsun.

o zamanlar mevcut ordunun hemen hepsi sadece yazın savaşır kabiliyet ve teçhizatta. kış gelende motor istop, sıcak havaların en şerli cengaverleri serinde her biri kendi yastık döşeğinin pehlivanı olup gavur niyetine aile efradı bilhassa hanım ile cengediyor. havalar ısınanda yallah iskandil yine balkana. orhan bey’ e gelene dek üç beş nesil hep beyle allahvere askeri siyaset mevzubahis olmuş. asker dediğin alameti hepi topu başında ak külahtan ibaret, harbe münasip mevsim geçende bunu sıyırıp kendini mesuliyetten kurtarıyor. orhan bey meclisinde sabah akşam kantara konan mesele işbundan ibarettir. müşkilin halli bir bakıma o devrin güvenlik konseyi sayılan yaren meclisini kuytudan izleyen askerliğe pek meraklı inceden çakırkeyf meçhul bir dedenin diline gelmiş: “beyle derbeder devlet olmaz, mevsimlik süvariden ziyade bize daimi piyade lazım. bunceizler evlenmesin, hem hepsi mesaileri cengitmek olsun. rumeli’ nin yanağında halen tıfıl, henüz tamamiyle fışkın sürüp neşvünema itmemiş türk taifesi bunca az iken iyisi mi biz her yaz sürülerle esip geçtiğimiz latif ademile gani gavur yurdundan yeniyetme erden velet toplayıp bunlara münasip idman tahsil akıl terbiye ve kaşık kaşık harika gıda vermekle yesyeni bir muharip kıta teşkil ideriz. umulur bunceizler devleti ve sultanı her cephede azami müdafaa ve muhafaza etsin, adları da yeniçeri olsun erenler” diyende bir devir derhal değişmiştir şaka değil.

askerlik sanatından başka meşgale, sultanın devletinden başka dert, illa mutlaka harpten başka gaile tanımayan hafif zırhlı yalın pusat bu sınıfın teşkili, usulü itibariyle o zamanın avrupalı naziklerini dehşete düşürür. görünüşe bakılacak yahut nesepte kan hesap edilecek olsa bunlar hepisi gayrimüslim evropalı olmakla beraber katakulli şeytan tezgahile şimdi gözin kırpmadan cephede kardeşine kıyar, hatta kaşıkla gözini oyar, hemi sultanına hakiki türke kıyasla daha bir muhabbetle bağlanıp onun her davasını canı pahasına ısrar ile takip eder. teknik olarak karşıdaki markosoğlu olması icap eder, ancak kimbilir nasıl bir telkine uğramış ki kimsin soranda malkoçoğlu deyip gürzünü küffarın alınçatısına gömüyor. hadisenin ince yerine göre türk sultanı da kaydınikahsız frengistanlı nazenin validesi bulunması itibarile bir bakıma devşirme yeniçeri ve yetim sayılır. belki bu sebepten bunceizleri diğer sipahi ve serseri azap askerine kıyasile her daim kollayıp gözetir, bahşiş ulufe ve harpte envai kıleftelerini bir tamam temin edip beyle surette osmanlı devleti araziin şartlarına ve hatta zahirile batın sırrına tastamam uyan işbu hususi muharebe teşkilatı vasıtasile ertuğrul’ un düşünde gördüğü taze fidan iken tez zamanda boy verip gövde bağlar, azametli bir ulu çınara serpilir.

yeniçerilerin “inna fetahna..” yazılı sancak işaretleri kırlanguç kuyruklu bir paladır, kesinkes zülfikar’ ı andırır. evlenmeleri, herhangi meslek yahut ticaret edinmeleri yasaktır. gün gece “ocak” larında fiziki askeri ahlaki aleni inisiyaki idmanile ter atarlar. ak serpuşları mahsus çeri sırrını keşfeden dedenin giydiği kaftanın bol kolunu andırır. başta hepisi garip gurbette dinimübin islamile cebren teşerrüf etmiş ancak tez zamanda içleri hakiki müslüman kutbualem hacıbektaş ahlakile münevver ve muntazamdır, edep ve ahlakları serpuşlarında mevcut bir kaşıktır, hizmetlerine istinaden sultanın “kazan” da kendilerine ihsan ettiği nimeti taamı bununla silip süpürür dervişane bir hayat tarzları vardır. harpte sultanın sevk ve idaresine koşulur, sulhte de payitahtı fesattan muhafaza ederler.

halen askeriyede içtima hesabı “kazan mevcudu” olarak tutulur, bilirsiniz. işte bu koca kazan, bütün askerin çevresine toplandığı, müşkile keşküle akıl sarıp fikir dürdüğü hepsi bir biri yanı sıra beraber durduğu bir sırlı halka, bir düğüm, kuvvetle muhtemel bir sihirli nesnedir ki yeniçeriler sonra sonra devranın düşeşten hep yeke dönmesi, insafsız zamanın çürük dişleri ısırıp zehirlemesine uğrayıp kendilerini kaybederek olur olmaz emrişahaneye itaatsizlikle isyan edende meydana çıkarılıp içinde hadsiz hesapsiz fesat, pislik, cinayet ve melanet öbeğini kaynatmaya da yaramıştır, ne yazık.

değil mi ne tedbir alırsan al geçim derdi izale etmesi mümkün değil, meğer hazineihassa tamtakır ise. maliye bir kere aksamaya görsün, darphane tağşişe (devalü muamelesi yahut süte su ilavesi) yoluna başvuranda bin iltifatile bol gıdaya müptela yeniçeri elbet bozulur, dil ağaz oynatıp ileri geri dırdır eder. akçeyi dişleyende “şuna bak, yine gümüşün kırmışlar”. üstüne devran değişmiş, gayri ruma balkana gidip bağ bahçeden hoşaflık meyve aşırmağa benzer beleş sefer bol yağma ganimet devri de kapanmış. başka devletler, misal frança nemçe venedik şu bu boş durmamış, askerlik mesleğini keşf ve üzerine fazlasını dahi ilave etmişler. kadim maziin bektaşi dedenin torunu babaerenden biri yine inisiyaki “çakmak tüfek şipşak siper envai muharebe tarzına yarar ricat iskat kofti terk lağam zerk ve sair manevra alat edevat hepisi ile nasıl baş edecesin ? kırım, eflak, boğdan, nemçe gitmiş, aç susuz yayan revan çeri pala bıyıklari yorgun telkari gibi dağalmış, telef olmuş. parası itibarı pul olanda devletiali şimdi şimdi cenge gitmeden gavurile siyaset etmek yolin arıyor, temrini tedbiri baştan aşağı değişmiş, ibne kalemine kolpa emir yazdırıp onca dalyarak babayiğidi vara yoğa aç bilaç kırıyor. ne imiş ? hangi hakikat tarikini inkar etmişiz ? devlet sahibi önce kendisi islama isyan etmiş. gavur usulünce hemi gizliden gizliye asker teşkilat düzmeğe kalkmış, bunları çakşır yerine baldırburan pantul ile donatmış, bir de papazmeşrep siperlikli serpuş uydurmuş ki bununla haşa secdeye varılmaz. bunlar küffarile ayni kazana kaşık sallıyor görmedin mi ? bizim tahta kaşık kuru boş görmedin mi ? yol siyaset ise madem siyaset edelim. gayri sultan payine yüz süremeyiz, zinhar haramdır” yollu sihriferman fısıldamasını sezen, hatta tazyikini kulaktozunda zangır zangır hisseden sultanlar, önce biri, sonra diğeri, en nihayet mahmut namila devran süreni işbu kaynar kazanı kısa yoldan kalaylamak çarelerini aramağa başlamıştır, müverrihler bunları bir bir yazarlar. yeniçeri hemen hepsi yüzünde feri feneri sönmüş, bunun yerine fikrin kahpe kandilini şarapile afyonile bade bengile tutuşturup güya “geçim” davasına meslek edinip evlenmiş, çoluk çocuk oğlancık peydahlayanı evladını yine kendisi gibi “meslek” sahibi olsun diye hülle ile ocağa yazdırıp beleş kazandan haram kaşıklamaya alıştırmış, tabii her şer ve rezaletin kalesine dönen etmeydanındaki kışlalık olmadık nümayişe şirretane fuhşa pürlivata kahpeliğe müsait hem emniyetli yuva haline gelmiş, buradan alazlanan fitne fitilleri payitaht şehristanbulu gün gün semt semt yakıp yıkmağa, vara yoğa tedhişe nizamsızlığa ve aleni terbiyesizliğe sürüklemiş, hatta punduna getirende sultanı sadrazamı sarayında pakça don sıyrık çakşırile kafa güzel yediği önde yemediği yanda vaziyette belde balta elde tırpan nacak ve tabanca ile rezilane kıstırıp “ulan bizim kazanın dibi çoktan göründü, sen burada bolkepçe ziftlenirken bize aç bilaç kalması reva mı” deyip tarihte ilk defa geçim davasına kaşık havası çala çalkalaya kazan kaldırıp sultana silahile dubara polim darbe entrika kurup hatta canını kemendile burup almak acib adetlerini de kim bilir yine bu karışık zamanlara borçluyuz.

lafı bağlayalım, saltanat mahmut’ a gelene dek yeniçeriler akıllarına ne eserse o sebeple isyan ettiler, hemi hepisi hakiki savaşta olduğundan daha iştahlı idi isyan ederken, zira kendi şeherinde muharebe etmesi meğer ne rahat imiş, şunceiz sultan şu şu işe su kaçırdı, o gitsin beriki gelsin, şuraya sefer istemez buraya nefer istemez diye diye beyle beyle uyduruk yok siyaset yere kendi bünyesini yiyen metastaz kanser gibi köşe bucak memlekete ur melanet haraç kireç bağlaya yayıla epeyce çuğaldılar. işin en mühim ve ders alınacak tarafı, sultan mahmud’ un bu şakileri alaşağı etmesi ibretlik hal ve tarzıdır ki o vakte kadar görülmemiştir, kerih vaziyeti tam onsekiz sene müddetile sabur sükunet gözleyip nihayet vakit tamamdır deyip emrişahaneye laklaka ve isyan üzerine padişah kendisi bizzat sancağışerifi sultanahmet’ e dikip ahalimüslimi altında toplanmaya çağırıyor; yangından zulümden soygundan ve tacizden bıkmış usanmış çoluk çocuk erkek ve ilk defa avrat kadın dahi derhal bu meydana toplanıp pak ve masun hayatını zıvanadan çıkmış sarhoş cigara gibi civarın hadsiz ölçüsüz yaka yıka kül ve zehir saçarak tehdit eden ifrit yeniçeriye karşı ceman yurdunu ve kendisini sivil surette müdafaa ediyor, bu mukavemete yeni teşkil edilen topçularile nevzuhur teşkilatlanmış asakir de topları tüfeklerile iştirak edende inan kolu baldırı orta dövmeli eski zamanın canavar cengaverleri şimdi hepisi kara kulampara hadsiz rezilleri “kaşık herkes oyar, baka sapın doğrultamaz” feryadile hile hurda fitne fücur dolu serfoş kellelerini etmeydanında mukim kışlalarına istif edip köpek nefislerini ihtimal olur a kurtarmaya bakiyorlar, ancak müdanaasiz müsamahasız top ateşi ile yuvaları bir iki saat müddetinde sankikiremit kebabına çevrilerek bunceizler hepisi hiç yoluna heder sefil olup hakka yürüyende takvimde tarih 15 haziran’ dır.

o cehennemi keşmekeşte kıyma olmak kaderinden son anda mucizevi sıyıran vaziyetiharap bir çorbacının iç çekip “pilavdan dönenin kaşığı kırılsın” bedduasını bağara bağara galata’ ya yürüdüğü, yine aynı muhteremin yankısı olur olmaz zamanda yükselen kaşık havasının meçhul bestekarı olduğu, işbu surette ocağın tecrübi sırrını kayıt kuyuttan azade istikbalin olur olmaz ayni minval üzre seyredecek fikirtertip serserilerine müstakbel siyaset tezgahlarına ufarak ilham olsun niyetile uçurduğu da söylenir vesselam.